„Abstrakcja jest momentem” – wykład o pierwszym w historii obrazie abstrakcyjnym

Abstrakcjonizm od samego początku wzbudzał wiele emocji i choć można powiedzieć, że dziś ten rodzaj sztuki cieszy się sporym zainteresowaniem, wcześniej tak nie było. Wcześniej, czyli kiedy? O pierwszym w historii sztuki obrazie abstrakcyjnym, namalowanym przez Wasillyego Kandinskyego pt.: „Obraz z okręgiem”, opowiadał wczoraj w ms2 Andrei Nakov. 

Andrei Nakov, historyk sztuki, znawca i badacz rosyjskiego abstrakcjonizmu, dadaizmu, konstruktywizmu i kubofuturyzmu, przez większość swojej pracy naukowej zajmował się twórczością Kazimierza Malewicza. Po latach Nakov zajął się jednak innym artystą, ale niemniej utalentowanym – Wassilym Kandinskym.

Nigdy nie traciłem nadzei, że kiedyś poradzę sobie z Kandinskym – mówił Nakov. – Cała trudność polega na prawidłowym odczytaniu obrazu, który jest inny. „Obraz z okręgiem” to historia nieprzyjęcia pewnej abstrakcji.

Nieprzyjęcie tej abstrakcji zaistniało już w momencie jej powstania. Kandinsky skończywszy malować „Obraz z okręgiem” (1911 r.) nie był z niego zadowolony. Nawet nie zrobił zdjęcia tego obrazu do prowadzonego przez siebie katalogu swoich prac. Pierwsza wystawa – według Nakova -, na której pojawił się „Obraz z okręgiem” miała miejsce w 1914 r., o czym nie wspominają żadne książki poświęcone historii sztuki. Obraz nie przypadł wówczas nikomu do gustu, natomiast sam fakt abstrakcji był tak odważny, że bał się go nawet sam Kandinsky. Ten strach, pewna obawa i niepewność sprawiły również, że Kandinsky nie potrafił wytłumaczyć „Obrazu z okręgiem”.

Po latach (od 1928 r.) Kandinsky zaczął szukać swojego obrazu. Mówił o nim w każdym udzielanym przez siebie wywiadzie, podkreślał, że to pierwszy w historii obraz abstrakcyjny, nawet wysyłał do Rosji znajomych handlarzy, by odszukali „Obraz z okręgiem”. Niestety, bezskutecznie.

W końcu obraz został uznany za zaginiony. Zaginięcie mogło być wytłumaczalne, ponieważ w momencie otrzymania przez Kandinskyego obywatelstwa niemieckiego, wszystkie jego obrazy, które zostawił w Rosji, zostały znacjonalizowane i następnie rozdysponowane między małymi muzeami na peryferiach. Wśród nich był poszukiwany „Obraz z okręgiem”.

Bardzo ważną datą w historii abstrakcjonizmu jest rok 1936. Wtedy właśnie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku z inicjatywy ówczesnego dyrektora muzeum Alfreda H. Barra miała miejsce pierwsza wystawa sztuki abstrakcyjnej. Nie chodzi tu wcale o niewątpliwe wrażenia estetyczne, czy też o pokazanie światu wielu obrazów. Nowojorska wystawa była zaczątkiem porządkującym abstrakcjonizm. To wtedy zaczęła się historyzacja sztuki abstrakcyjnej. To wtedy Malewicz zdobył – jak dziś wiemy – niesłuszne miano pierwszego abstrakcjonisty w historii.

Kandinsky przez lata próbował wytłumaczyć światu, że to on namalował pierwszy w historii abstrakcyjny obraz. Niestety, bez namacalnego dowodu w postaci „Obrazu z okręgiem” z 1911 r. jego zapewnienia pozostały tylko słowami.

Dzieło na dobre zostało odnalezione dopiero w latach 70., na długo po śmierci autora. Pierwsza wystawa po odnalezieniu obrazu odbyła się w 1989 r. Wtedy też Andrei Nakov mógł zbadać obraz. I tak okazało się, że po drugiej stronie widnieje napis: „Pierwszy obraz bezprzedmiotowy”. W pierwszej chwili takie zdanie może szokować, ponieważ bezprzedmiotowość była poruszana przez Malewicza – największego konkurenta Kandinskyego. Nakov wytłumaczył to w bardzo prosty sposób – w tym czasie Malewicz i Kandinsky kontaktowali się, stąd Kandinsky mógł po prostu znać terminologię, której używał Malewicz.

W czasie wykładu omówione zostały również inne obrazy Kandinskyego, w których pojawiał się motyw okręgu i które bardzo mocno wskazywały na istnienie „Obrazu z okręgiem”. Choć sztuka Kandinskyego nie spotkała się w Europie z uznaniem, nawet określano ją sarkastycznie mianem „malarstwa muzykalnego”, w Stanach Zjednoczonych już było znacznie lepiej. To w USA żyło aż 3 kolekcjonerów dzieł Kandinskyego, których zbiory były naprawdę pokaźne. Po śmierci jednego z nich, rodzina musiała sprzedać ok. 60 obrazów, gdyż kolekcja zajmowała zbyt dużo miejsca.

Obecnie „Obraz z okręgiem” znajduje się w muzeum w Tbilisi (Gruzja). Dzieło nie jest wystawiane, ponieważ… Gruzini nie są świadomi, jaki skarb posiadają. W Polsce nie ma ani jednego dzieła Kandinskyego.

Autor: Ola K.

Zapraszamy na nasz profil na Facebooku!