Polskie diamenty: Teoretycy, którzy wygrali II wojnę światową cz. II

Do napisania tego artykułu zainspirował mnie pewien zbieg okoliczności dwóch wątków: muzealnego i filmowego. Niedawno trafiłam na informację o polskiej wystawie, która podróżuje po świecie, ciesząc się niesłabnącym zainteresowaniem. W tym samym czasie w telewizji wyemitowano cykl czterech odcinków „Sensacji XX wieku”, nawiązujących tematycznie do wspomnianej wystawy. Kilka dni później na innym kanale telewizyjnym obejrzałam film „Gra tajemnic”. Tak, chodzi o złamanie tajemnicy maszyny szyfrującej Enigma i o zapomnianych bohaterach. Polskich bohaterach. (link do części I)

Przypomnijmy: Enigma była przenośną maszyną elektromechaniczną, służącą do szyfrowania meldunków służb niemieckich. Główną zasadę działania Enigmy, a więc zasadę wirników, stworzył Arthur Scherbius. Choć Scherbius nie był pierwszym, który skonstruował maszynę szyfrującą opartą na wirnikach (warto wspomnieć tu nazwiska innych inżynierów: Hugona Kocha, Edwarda Heberna i Arvida G. Damma), to jego urządzenie odniosło sukces i było chętnie wykorzystywane przez III Rzeszę.

Enigma we współczesnych obrazach kultury

Temat Enigmy pojawia się w różnego rodzaju dziełach czy to sztuki filmowej, czy w literaturze. Pierwszym polskim filmem poświęconym złamaniu tajemnicy Enigmy jest Sekret Enigmy (1979 r.). Rok później na podstawie filmu powstał serial Tajemnica Enigmy. Warto wspomnieć, że jednym z konsultantów naukowych był żyjący jeszcze wówczas Marian Rejewski.

Rejewski spisał również swoje wspomnienia. W publikacji Wspomnienia z mej pracy w Biurze Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego w latach 1930-1945 znajdują się oryginalne maszynopisy matematyka oraz rysunki. Absolutne must have każdego, kto choć trochę interesuje się kryptologią i jej historią. Wspomnienia… zostały wydane w 2013 r. przez Wydawnictwo Naukowe UAM w Poznaniu.

Walka z Enigmą jest głównym wątkiem wspomnianego już przeze mnie filmu Gra tajemnic. Niestety w tak znanym filmie, który w dodatku w 2015 r. otrzymał szereg nagród, a w tym i Oskara za najlepszy scenariusz, zabrakło podstawowej informacji – od kogo Anglicy mają dokumenty, które umożliwiły im ich pracę nad Enigmą. Brak tej informacji wraz z fanatyczną chęcią głównego bohatera stworzenia lepszej maszyny niż polska bomba kryptologiczna sprawiają, że, znając tło historyczne, trudno oglądać ten film spokojnie.

Ponadto powstało też kilka książek o Enigmie, sztuka teatralna, a nawet gra komputerowa. Czy to dobrze? Czy to źle? Jeśli za wytworami kultury nie idzie edukacja historyczna oparta na faktach, trudno w tym wypadku mówić o jakiejkolwiek wartości danego dzieła. Wtedy nie pozostaje nic innego, jak wziąć sprawy w swoje ręce i przypomnieć światu, kto, w jaki sposób i za jaką cenę pomógł wygrać II wojnę światową.

Pamięć o polskich bohaterach

Tutaj wracamy do artykułu Polskiego Radia, w którym czytamy, że choć pierwsze informacje, wskazujące na to, że Polacy mieli wkład w rozszyfrowanie Enigmy, ukazały się na początku lat siedemdziesiątych; oficjalne przyznanie przez Brytyjczyków roli Polaków w złamanie kodu Enigmy nastąpiło jednak dopiero po przystąpieniu Polski do NATO w 1999 roku. Przez ponad pół wieku świat był zwyczajnie okłamywany, a kłamstwo trwające ponad 50 lat trudno obalić. Ale trzeba próbować.

Powstała strona internetowa Marian Rejewski – pogromca Enigmy, gdzie można znaleźć szereg informacji dotyczących zarówno samej postaci genialnego matematyka, jak i inicjatyw na rzecz promocji jego pracy (wystawy, konkursy, informacje, konferencje naukowe, edukacja). Jedynym minusem tej inicjatywy jest ograniczenie się głównie do Bydgoszczy, rodzinnego miasta Rejewskiego.

W 2014 r. polscy kryptolodzy pośmiertnie otrzymali najwyższe odznaczenie Instytutu Inżynierów Elektryków i Elektroników (The Institute of Electrical and Electronics Engineers, w skrócie IEEE) – Milestone (Kamień Milowy; do tej pory Mileston Award otrzymali m.in. Thomas Edison czy Nikola Tesla):

Polscy matematycy Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski z krajowego Biura Szyfrów złamali kody maszyny szyfrującej Enigma. Pracując razem z inżynierami fabryki AVA w Warszawie, zbudowali „bombę” – pierwszą maszynę deszyfrującą kody Enigmy. Ich osiągnięcia były podstawą do dalszych prac Brytyjczyków nad deszyfracją, które w okresie późniejszym przy udziale Amerykanów, przyczyniły się do zakończenia II-giej Wojny Światowej. (…)

Przyznanie IEEE Milestone polskim matematykom poprzedzone było szczegółowym badaniem Komisji Historycznej IEEE. Przyznanie tego odznaczenia Polakom kładzie więc kres zafałszowanym na świecie informacjom w sprawie złamania kodów Enigmy i stanowi punkt wyjścia i odniesienia do wszelkich możliwych sprostowań w tej sprawie.

Natomiast w Polsce, w Poznaniu, znajduje się pomnik polskich kryptologów: Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego. W Bydgoszczy w 2005 r., w którym przypadała 100. rocznica urodzin Rejewskiego stanął pomnik przedstawiający matematyka przy pracy – siedzącego obok Enigmy i notującego prawdopodobnie odszyfrowaną depeszę.

W 2007 r. NBP wyemitował monety okolicznościowe o nominałach 100 zł, 10 zł i 2 zł. Dwa lata później Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczki z podobiznami matematyków-kryptologów.

Ostatnią informacją w tym podrozdziale będzie wzmianka o 25 stycznia, który to dzień od 2007 r. jest obchodzony jako Dzień Kryptologii.

… Polacy w służbie Europie

Kończąc powoli mój artykuł wrócę do wystawy, od której zaczęły się moje poszukiwania informacji nt. Enigmy. Otóż Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego zorganizował wystawę pt. Enigma. Odszyfrować zwycięstwo. Polacy w służbie Europie. Wystawa jest mobilna i podróżuje po świecie, edukując i ukazując kolejnym narodom, dzięki komu koszmar II wojny światowej trwał krócej, a Hitler ostatecznie przegrał.

Ekspozycja składa się z 23 tablic montowanych w kształcie labiryntu. To dość symboliczne ustawienie, pozostawiające widza w pewnym natłoku informacji i trudnym topograficznie miejscu. Być może to pewnego rodzaju metafora sytuacji, w której byli ówcześni kryptolodzy? Zamknięci w labiryncie szyfrów szukali wyjścia. 

Wystawę oglądano już m.in. w muzeum w Bletcheley Park (2009 r. i 2012 r.), w Londynie (z okazji obchodów 70. Rocznicy wybuchu II wojny światowej; 2009 r.), w Parlamencie Europejskim (2010 r.), w Brukseli (2011 r.), Isprze (2011 r.), Medionalnie (2012 r.), Rzymie (2012 r.), Lizbonie (2013 r.), Ottawie (2015), Montrealu (2015 r.), Belgradzie (2016 r.) i w Waszyngtonie (2016 r.). Może kiedyś wystawa zawita do Łodzi?

Jedno jest pewne – dzięki takim inicjatywom pamięć o prawdziwych bohaterach będzie nie tylko pielęgnowana, ale przede wszystkim uświadamiana w umysłach współczesnych ludzi. Budujmy ulice ich imienia, uczmy o nich w szkołach, sami poszukujmy polskich śladów w historii Europy i świata i opowiadajmy o nich innym. Bo choć dziejszy świat nie jest idealny, możemy się nim cieszyć. Możemy się nim cieszyć, możemy żyć w dużej mierze dzięki zespołowi polskich kryptologów.

* * *

Koniec części drugiej

Powrót do części I: TUTAJ

Opracowanie: Aleksandra Kwapiszewska na podstawie: Złamali szyfr Enigmy, ocalili 30 milionów ludzi (stan na 27.02.2016 r.), Poland’s war contribution was extraordinary, and disgracefully downplayed (stan na 27.02.2016 r.), Polski wkład w II wojnę światową (stan na 27.02.2016 r.), Enigma (stan na 27.02.2016 r.), Sensacje XX wieku (emisja Nat Geo Wild 26.02.2016 r.)., Gwido Langer – szara eminencja polskiego wywiadu (stan na 28.02.2016 r.), Marian Rejewski – pogromca Enigmy (stan na 28.02.2016 r.), Najwyższe odznaczenie IEEE dla trzech polskich matematyków za złamanie po raz pierwszy kodów niemieckiej maszyny szyfrującej ENIGMA (stan na 28.02.2016 r.), Enigma. Odszyfrować zwycięstwo (stan na 28.02.2016 r.).

Ikona wpisu: kolaż złożonyz 3 zdjęć: od lewej Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski; źródło: każdorazowo wikipedia.org (1, 2 i 3)

Zapraszamy na nasz profil na Facebooku!

Reklamy